Quan hệ giữa Nhật–Trung vốn đã luôn đầy phức tạp và căng thẳng, nhưng mới đây, tình hình đã leo thang một cách đáng lo ngại sau một phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae về Đài Loan.
Câu nói này không chỉ khiến hai quốc gia đối diện với một làn sóng phản ứng mạnh mẽ mà còn tiềm ẩn những tác động sâu rộng đến kinh tế và chính trị khu vực.
Dù Takaichi khẳng định rằng phát biểu của bà không nhằm thể hiện lập trường cứng rắn mới, song sự tổn hại mà phát ngôn này gây ra trong mối quan hệ Nhật – Trung đã rất rõ rệt.
Trung Quốc đã ngay lập tức có những phản ứng mạnh mẽ, bao gồm việc tẩy chay các sản phẩm Nhật Bản và thậm chí hủy các cuộc gặp gỡ, sự kiện văn hóa.
Trong khi đó, chính phủ Nhật Bản đang gặp khó khăn trong việc làm dịu tình hình, và nhiều chuyên gia lo ngại rằng, mối quan hệ giữa hai nước sẽ tiếp tục xấu đi trong thời gian dài. Cùng RG66 News tìm hiểu những diễn biến chi tiết trong bài viết này.
Căng thẳng Nhật–Trung bùng nổ từ phát ngôn về Đài Loan
Ngay sau phát ngôn chưa từng có tiền lệ của Thủ tướng Takaichi Sanae, Nhật Bản lập tức vướng vào tranh cãi nghiêm trọng với Bắc Kinh. Đây là sự kiện khiến quan hệ hai nước rơi xuống mức thấp nhất trong gần một thập kỷ.
Phát ngôn về Đài Loan gây tranh cãi
Trong cuộc chất vấn trước quốc hội, bà Takaichi trả lời câu hỏi giả định về việc Tokyo sẽ phản ứng thế nào nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan.
Bà tuyên bố:
“Trong trường hợp đó, Nhật Bản có thể phải cân nhắc sử dụng lực lượng quân sự.”
Theo lời các quan chức chính phủ Nhật, đây không phải phát biểu được chuẩn bị trước, thậm chí “không nằm trong kịch bản”.
Tuy nhiên, với Bắc Kinh – nơi xem Đài Loan là một phần không thể tách rời – câu nói này là giới hạn đỏ bị vượt qua.
Ngay lập tức, Trung Quốc phản ứng dữ dội:
- Cấm nhập khẩu hải sản Nhật Bản
- Ngừng du lịch theo nhóm đến Nhật
- Hủy các cuộc gặp cấp cao
- Dừng các hoạt động giao lưu văn hóa
- Truyền thông nhà nước liên tục công kích cá nhân Thủ tướng Nhật
- Một số phát biểu từ các nhà bình luận Trung Quốc mang tính đe dọa
Nhật Bản cố gắng giảm căng thẳng, nhưng Bắc Kinh yêu cầu điều mà Tokyo không thể đáp ứng – rút lại phát ngôn.
Tại sao Nhật không thể “rút lời”?
Hai quan chức chính phủ Nhật cho biết:
“Không thể rút lại, vì phát ngôn đó không sai.”
Hơn nữa, nếu Tokyo tỏ ra nhượng bộ, điều đó không chỉ làm tổn hại uy tín của chính quyền Takaichi, mà còn tạo tiền lệ nguy hiểm trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ–Trung.
Tokyo cũng không muốn bị xem là yếu đuối trước sức ép của Bắc Kinh.
“Mùa đông ngoại giao” giữa Nhật Bản và Trung Quốc có thể kéo dài
Các chuyên gia nhận định mối quan hệ hai nước đang bước vào thời kỳ băng giá tương tự năm 2012 – thời điểm Nhật Bản quốc hữu hóa quần đảo Senkaku/Điếu Ngư.
Dự báo quan hệ rơi vào bế tắc kéo dài
Những yếu tố khiến căng thẳng khó sớm hạ nhiệt:
- Bắc Kinh không nhận được lời xin lỗi
- Tokyo không thể thu lại phát ngôn
- Cạnh tranh Mỹ–Trung khiến Nhật Bản khó lùi
- Trung Quốc muốn gửi “thông điệp răn đe” công khai
Một cựu quan chức ngoại giao Mỹ nhận định:
“Có thể phải mất cả nhiệm kỳ của bà Takaichi để hai bên trở lại bình thường.”
Bắc Kinh đã từ chối cuộc gặp “phá băng” giữa bà Takaichi và Thủ tướng Lý Cường tại G20 ở Nam Phi – dấu hiệu cho thấy Trung Quốc muốn kéo dài tình trạng này.
Sự kiện nhắc nhớ cuộc khủng hoảng 2012
Nhiều chuyên gia so sánh căng thẳng hiện tại với tình hình 2012 – thời điểm:
- Biểu tình chống Nhật lan rộng khắp Trung Quốc
- Hàng loạt doanh nghiệp Nhật bị tấn công
- Thương mại hai nước lao dốc mạnh
- Quan hệ lãnh đạo cấp cao bị đóng băng suốt 2,5 năm
Kịch bản đó có thể lặp lại, thậm chí nghiêm trọng hơn, vì bối cảnh thế giới hiện nay phức tạp hơn rất nhiều.
Hệ quả kinh tế: Nhật Bản đối mặt thiệt hại hàng chục tỷ USD
Trung Quốc hiện là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Nhật Bản, đồng thời là nguồn cung quan trọng với hàng loạt ngành công nghiệp chiến lược.
Nếu căng thẳng kéo dài, Nhật có thể gánh tổn thất nặng nề.
Thiệt hại từ du lịch và thương mại
Theo ước tính của Nomura Research Institute:
- Chỉ riêng lệnh cấm du lịch từ Trung Quốc có thể khiến Nhật mất 14 tỷ USD mỗi năm
- Nếu Trung Quốc tiến hành tẩy chay hàng Nhật, GDP Nhật có thể giảm 1%
- Ngành ô tô – niềm tự hào của Nhật – sẽ chịu ảnh hưởng lớn nhất
Đây là con số đặc biệt đáng lo trong bối cảnh nền kinh tế Nhật đang tăng trưởng chậm và phụ thuộc mạnh vào thị trường Trung Quốc.
Rủi ro lớn nhất: Trung Quốc siết nguồn cung khoáng sản chiến lược
Nhật vẫn phụ thuộc tới:
- 60% nguồn nhập khẩu đất hiếm từ Trung Quốc
- Khoáng sản quan trọng cho xe điện, chip, thiết bị quốc phòng
Nếu Bắc Kinh siết nguồn cung, Nhật có thể:
- Tê liệt sản xuất điện tử
- Ngành chế tạo ô tô hỗn loạn
- Ngành công nghệ cao chịu thiệt hại nghiêm trọng
Đây là “vũ khí” kinh tế mà Trung Quốc từng dùng với Nhật năm 2010.
Nỗ lực hạ nhiệt của Tokyo: Nhiều hướng đi nhưng không lối thoát
Dù Nhật Bản cố gắng khôi phục đối thoại, nhưng mọi tín hiệu đều cho thấy cánh cửa ngoại giao bị thu hẹp đáng kể.
Cuộc gặp ngoại giao căng như dây đàn tại Bắc Kinh
Một cuộc gặp giữa quan chức ngoại giao hai nước diễn ra trong bầu không khí mà truyền thông mô tả là:
- “Trang nghiêm bất thường”
- “Thái độ lạnh lùng rõ rệt”
Đặc biệt gây chú ý: quan chức Trung Quốc Lưu Kim Tùng mặc bộ trang phục mang tính biểu tượng của phong trào Ngũ Tứ năm 1919 – phong trào chống Nhật hoàng.
Cử chỉ này được xem là lời nhắc nhở mang tính lịch sử, thể hiện quan điểm cứng rắn.
Những hình ảnh được cố ý đưa lên truyền hình cho thấy Bắc Kinh muốn gửi thông điệp mạnh mẽ đến công chúng và quốc tế.
Tokyo loay hoay trong bế tắc ngoại giao
Một quan chức Nhật nói thẳng: “Hiện tại chưa có điểm bắt đầu cho quá trình hòa giải.”
Bất cứ động thái nhượng bộ nào từ Nhật cũng sẽ:
- Làm suy yếu vị thế đối ngoại
- Kích động phản ứng tiêu cực trong nước
- Vô tình hợp thức hóa yêu sách của Bắc Kinh
Do đó, Nhật chỉ có thể chờ đợi tình hình thay đổi hoặc hy vọng Trung Quốc tự điều chỉnh vì lợi ích chiến lược của họ.
Chiến lược của Trung Quốc – Căng thẳng với Nhật để gây sức ép khu vực
Các chuyên gia cho rằng Bắc Kinh dùng vụ việc này để:
- Kiềm chế vai trò quân sự của Nhật
- Ngăn Tokyo tiến gần hơn với Mỹ và Đài Loan
- Gửi thông điệp đến các nước châu Á khác rằng việc nhắc đến Đài Loan là điều “không thể đụng vào”
- Hướng dư luận trong nước vào vấn đề đối ngoại
Các chiến thuật công kích bà Takaichi trên mạng xã hội – thậm chí có những lời lẽ cực đoan – cũng là một phần của chiến dịch gây sức ép tâm lý.
Tương lai quan hệ Nhật–Trung | Căng thẳng khó sớm kết thúc
Điều đáng lo nhất là:
- Không bên nào muốn nhượng bộ
- Không có kênh ngoại giao đủ mạnh để tháo ngòi nổ
- Bối cảnh cạnh tranh Mỹ–Trung càng khiến tình hình phức tạp
Một nhà ngoại giao Mỹ bình luận:
“Trừ khi Trung Quốc gặp bất lợi trong quan hệ với Washington và cần ve vãn Tokyo, bằng không căng thẳng sẽ còn kéo dài.”
Nhật chuẩn bị cho mùa đông ngoại giao dài nhất trong một thập kỷ
Từ một phát ngôn ngẫu hứng, Nhật Bản đang phải đối mặt:
- Một cuộc khủng hoảng ngoại giao lớn
- Thiệt hại kinh tế hàng tỷ USD
- Nguy cơ bị cô lập trong khu vực
- Áp lực quân sự và chiến lược gia tăng quanh vấn đề Đài Loan
Bà Takaichi dù vẫn được dân chúng ủng hộ mạnh mẽ, nhưng chắc chắn sẽ phải trải qua giai đoạn đối ngoại khó khăn nhất của bất kỳ Thủ tướng Nhật nào trong những năm gần đây.
Câu chuyện này cho thấy: Chỉ một câu nói về Đài Loan cũng có thể làm rung chuyển toàn bộ trật tự ngoại giao ở châu Á.
>>> Xem thêm: Khủng hoảng Nhật Bản – Trung Quốc leo thang, người dân hai nước “chịu trận”
